گل جالیز چیست؟

گل جالیز یک گیاه انگل ریشه زی است که بدون آب یا خاک مستقل زندگی نمی کند و تمام نیاز غذایی خود را از ریشه میزبان می گیرد.

• گل جالیز (Orobanche) فاقد کلروفیل است، برگ واقعی ندارد و توانایی فتوسنتز ندارد؛ رنگ ساقه آن اغلب زرد رنگ تا قهوه ای روشن می باشد
• ریشه گیاه به ریشه میزبان چسبیده و یک ساختار مکنده به نام هاستوریوم تشکیل می دهد و از طریق آن مستقیم به آوندهای آبکش و چوبی میزبان وصل می شود
• گیاه انگل تا زمانی که ساقه گل دار از زیر خاک بیرون بزند، به طور کامل زیر سطح خاک رشد می کند و قابل مشاهده نیست
• کنترل آن به مراتب سخت تر از علف های هرز معمولی است، چون تا قبل از ظاهر شدن روی سطح خاک، قابل مشاهده نیست و وقتی دیده می شود، بخش زیادی از خسارت به ریشه محصول اصلی از قبل وارد شده
• بیش از ۲۰۰ گونه گل جالیز شناسایی شده که برخی فقط یک گیاه میزبان مشخص را آلوده می کنند و برخی دیگر بر طیف وسیعی از محصولات مختلف اثر می گذارند.

سم کشنده گل جالیز چیست؟

تنها راهکار شیمیایی که تا به امروز برای کنترل گل جالیز نتیجه بخش بوده، سم ریمسولفورون با نام تجاری ریما است و این راهکار فقط برای یک محصول کاربرد دارد.

ریمسولفورون گل جالیز را از بین نمی برد، بلکه رشد آن را به تاخیر انداخته تا بوته گوجه فرنگی فرصت پیدا کند در رقابت بر سر آب و مواد غذایی از انگل جلو بیفتد و به بار بنشیند. طبق مطالعات دانشگاهی (از جمله پژوهش های دانشگاه کالیفرنیا، نمونه های اجرا شده در ایتالیا از طریق آبیاری قطره ای، و آزمایش های داخلی روی گل جالیز مصری در تحقیقات ایرانی)، این سم تنها روی گوجه فرنگی نتیجه قابل اتکا داده و برای سایر محصولات حساس، راهکار شیمیایی تایید شده و شناخته شده ای در دسترس نمی باشد.

اگر زمین شما گوجه فرنگی نیست، این جدول یک پیام روشن دارد: تمرکز باید روی پیشگیری باشد.

 برای دوز دقیق و برنامه مصرف متناسب با زمین و محصول خودتان، می توانید با کارشناسان ما تماس بگیرید و از مشاوره رایگان استفاده کنید.

عمر گل جالیز چقدر است؟

پاسخ به این سوال به این مفهوم است که چرا یک زمین آلوده، سال ها بعد هم می تواند دوباره خسارت بزند.

طول عمر بذر در خاک

بذر گل جالیز در شرایط مناسب می تواند ۱۰ تا ۲۰ سال در خاک زنده بماند و قابلیت جوانه زنی داشته باشد. بعضی مطالعات حتی طول عمر بیش از ۱۵ تا ۲۰ سال را هم گزارش کرده اند. این طول عمر بالا به یک ویژگی زیستی خاص برمی گردد: بذر گل جالیز بعد از ریزش، وارد یک خواب عمیق می شود، حتی اگر رطوبت و دما کاملا مساعد باشد تا زمانی که یک محرک شیمیایی مشخص از ریشه میزبان مناسب دریافت نکند، جوانه نمی زند. همین مکانیزم باعث می شود بذر بتواند بدون این که انرژی محدود خود را در جوانه زنی بی نتیجه هدر بدهد سال های زیادی را در انتظار میزبان مناسب سپری کند.

نکته عملی مهم این است که بذر گل جالیز حتی از دستگاه گوارش دام هم زنده عبور می کند؛ بنابراین اگر تغذیه دامی که کود دامی از آن تهیه شده آلوده باشد، می تواند خودش یکی از منابع اصلی انتقال بذر به زمین های سالم باشد. به همین دلیل، تناوب زراعی چند ساله به تنهایی کافی نیست و باید حتما با روش های دیگر مثل کنترل کود دامی مصرفی و ضدعفونی خاک ترکیب شود.

چرخه زندگی از جوانه زنی تا بذر دهی

• بذر در خاک به حالت خواب باقی می ماند تا رطوبت و دمای مناسب (اغلب بین ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی گراد) فراهم شود؛ این مرحله آماده سازی یا “کاندیشنینگ” معمولا بین ۵ تا ۳ هفته طول می کشد
• با نزدیک شدن ریشه یک میزبان مناسب، ترکیبات شیمیایی ترشح شده از ریشه (معروف به استریگولاکتون ها) بذر آماده شده را برای جوانه زنی نهایی تحریک می کند؛ اگر این محرک به بذر نرسد، بذر مجددا به خواب می رود و منتظر فصل بعد می ماند.
• ریشه گل جالیز به سمت ریشه میزبان رشد می کند، به آن چسبیده و یک ساختار مکنده تشکیل می دهد که مستقیم به بافت آوندی میزبان وصل می شود.
• رشد گیاه انگل به طور کامل زیر خاک ادامه پیدا می کند؛ در این مرحله هیچ نشانه ای روی سطح خاک دیده نمی شود، در حالی که مکش آب و مواد غذایی از ریشه محصول اصلی شروع شده است.
• بعد از چند هفته رشد زیرزمینی، ساقه گل دار از سطح خاک بیرون می زند و طی چند روز اولین گل ها باز می شوند؛ در برخی گونه ها، اولین گل حدود یک هفته بعد از ظهور روی سطح خاک باز می شود
• گل دهی اکثرا چند هفته ادامه دارد و هر ساقه می تواند ده ها گل تولید کند؛ بعد از ریزش گلبرگ ها، کپسول های بذر ظرف چند روز تا حدود دو هفته می رسند.
• با رسیدن کپسول ها، بذرهای جدید در خاک پخش می شوند، بخشی توسط باد و آب جابه جا می شوند و چرخه برای فصل بعد از نو شروع خواهد شد.

تعداد بذر تولیدی هر بوته

تعداد بذر تولیدی بسته به گونه گل جالیز، شرایط رشد و اندازه بوته بسیار متفاوت می باشد. بعنوان مثال:

• در بررسی های میدانی روی گل جالیز شاخه دار (یکی از گونه های زیان آور برای گوجه فرنگی)، تعداد بذر تولیدی هر بوته بین حدود هزار تا بیش از دویست هزار عدد گزارش شده؛ بوته های بزرگ تر با چند ساقه فرعی، بیشترین تعداد بذر را تولید می کنند
• گل جالیز مصری می تواند روی هر بوته بیش از ۴۰۰ گل تولید کند که هرکدام حدود ۵۰۰ بذر می دهند؛ یعنی مجموع بذر یک بوته می تواند به حدود ۲۵۰ هزار عدد برسد و بعضی گزارش ها حتی رقم بیش از یک میلیون بذر در سال برای هر بوته را ذکر کرده اند
• بعضی گونه های دیگر گل جالیز، مانند گل جالیز کوچک، تا ۲۰۰ هزار بذر در یک فصل تولید می کنند

این باروری بسیار بالا، دلیل اصلی سرعت آلوده شدن زمین های همسایه و لزوم پیشگیری زود هنگام می باشد؛ حتی چند بوته گل جالیز که به بذر بنشینند، می توانند ذخیره بذر خاک را برای دهه های بعد تضمین کنند.

گل جالیز به چه محصولاتی خسارت می زند؟

سطح حساسیت محصولات به گل جالیز یکسان نیست و همین تفاوت، اساس تصمیم گیری برای کاشت یا کنترل است.

از این جدول این نتیجه را می گیریم: تنها گوجه فرنگی گزینه کنترل بعد از کاشت دارد؛ بقیه محصولات حساس، اگر زمین آلوده باشد و کاشته شوند، درمان پذیر نیستند.

بهترین زمان جلوگیری از گل جالیز چه زمانی است؟

زمان بندی، چه برای گوجه فرنگی و چه برای بقیه محصولات مهم ترین عامل موفقیت در مدیریت گل جالیز است.

پیشگیری قبل از کاشت (برای همه محصولات، حیاتی ترین مرحله)

قبل از انتخاب زمین و بذر، باید وضعیت آلودگی خاک به طور جدی بررسی شود. این مرحله شامل نمونه برداری خاک برای تعیین تراکم بذر، بررسی سابقه کشت زمین در سال های قبل (اگر زمین سابقه آلودگی داشته، ریسک بالاست حتی اگر چند سال هیچ محصول حساسی کاشته نشده باشد)، و برنامه ریزی تناوب زراعی با غلات مقاوم به عنوان بخش ثابت چرخه کاشت است. جزئیات کامل هر روش (شخم، گیاه تله، ضدعفونی بذر) در بخش روش های کنترل آمده، اما نکته کلیدی اینجاست که تصمیم گیری درباره محصول باید قبل از کاشت گرفته شود.

زمان بندی دقیق مصرف ریما برای گوجه فرنگی

• مصرف باید بلافاصله بعد از انتقال نشا به زمین اصلی شروع شود؛ تاخیر در شروع مصرف باعث می شود گل جالیز فرصت اتصال اولیه به ریشه را از دست نداده و مدیریت آن سخت تر شود
• روش تزریق سم از طریق سیستم آبیاری قطره ای در پژوهش ها نتیجه بهتری نشان داده است، چون سم مستقیم به منطقه ریشه ای می رسد که گل جالیز در آن جوانه می زند و به میزبان می چسبد
• دوز دقیق ریما و فاصله زمانی تکرار مصرف بسته به نوع خاک، شرایط زمین و شدت آلودگی متفاوت می باشد؛ برای دریافت برنامه دقیق مصرف متناسب با زمین و محصول خودتان، می توانید با کارشناسان کشاورزی مروارید در ارتباط باشید و مشاوره رایگان بگیرید.
• در بعضی تحقیقات، ترکیب دوز پایین تر ریما با مدیریت کود نیتروژنه (مثل سولفات آمونیوم) به عنوان یک راهکار مکمل بررسی شده است، چون افزایش نیتروژن خاک می تواند جوانه زنی بذر گل جالیز را کاهش دهد؛ اما این روش جایگزین ریما نیست و باید به عنوان یک مکمل در نظر گرفته شود.
• هدف نهایی این تکرار، به تاخیر انداختن رشد گل جالیز تا زمانی است که بوته گوجه به اندازه کافی مستقر و قوی شود و بتواند بدون افت شدید عملکرد به بار بنشیند

چرا برای سایر محصولات پیشگیری تنها راه است؟

چون سم موثری غیر از مورد گوجه فرنگی در دسترس نیست، تشخیص دیر هنگام آلودگی در این محصولات یعنی از دست رفتن کامل محصول. دلیل اصلی این محدودیت این است که گل جالیز بیشتر عمر خود را در زیر خاک و در حال تغذیه مستقیم از آوند میزبان می گذراند؛ هر سمی که به اندازه کافی قوی باشد تا این اتصال زیرزمینی را از بین ببرد، اغلب برای خود ریشه محصول اصلی هم آسیب زا است، مگر این که گیاه مثل گوجه فرنگی نسبت به آن ماده موثره تحمل مشخصی داشته باشد که در پژوهش ها ثابت شده باشد. برای محصولات حساسی مثل خربزه، هندوانه یا آفتابگردان، چنین تحملی هنوز به شکل قابل اتکا و تجاری اثبات نشده است؛ به همین علت، تا وقتی پژوهش جدیدی این وضعیت را تغییر دهد، تنها راه عملی برای این محصولات، شناسایی و پرهیز از کاشت در زمین آلوده می باشد.

گل جالیز چگونه منتشر می شود؟

• آب آبیاری، به خصوص در سیستم های آبیاری سطحی که بذر ریز گل جالیز به راحتی همراه جریان آب جا به جا می شود
• ماشین آلات کشاورزی آلوده که خاک و بذر چسبیده به چرخ یا ادوات را از یک زمین به زمین دیگر منتقل می کنند
• کود دامی آلوده به بذر گل جالیز، چون بذر می تواند از دستگاه گوارش دام زنده عبور کند
• باد و جابجایی خاک سطحی، به خصوص در زمین های بدون پوشش گیاهی و در فصل خشک
• بذرهای آلوده که همراه بذر محصول اصلی، بدون ضدعفونی و غربال، وارد زمین می شوند

گل جالیز چه میزان خسارت وارد می کند؟

بیشتر کشاورزان خسارت گل جالیز را با کاهش جزئی عملکرد یکی می دانند، در حالی که برای اکثر محصولات حساس، واقعیت خیلی جدی تر است.

برخلاف تصور رایج که خسارت گل جالیز را فقط کاهش عملکرد می دانند، برای بیشتر محصولات حساس به جز گوجه فرنگی، این خسارت می تواند به معنای از دست رفتن صد در صدی محصول باشد. همین نکته، اهمیت پیشگیری قبل از کاشت را چند برابر کرده است.

روش های کنترل گل جالیز

روش کنترل گل جالیز به این بستگی دارد که چه محصولی کاشته اید و آیا زمین از قبل آلوده شده یا نه.

کنترل قبل از کاشت (برای همه محصولات)

• تناوب زراعی با غلات به مدت ۳ تا ۵ سال: غلات مثل گندم و جو میزبان گل جالیز نیستند و کاشت پیوسته آن ها در زمین آلوده، ذخیره بذر خاک را به مرور زمان کاهش می دهد؛ ولی چون بذر می تواند تا ۲۰ سال زنده بماند، این روش به تنهایی تضمین کامل نمی دهد و باید با روش های دیگر ترکیب شود
• شخم عمیق و آفتاب دهی خاک (سولاریزاسیون): پوشاندن خاک مرطوب با ورق پلاستیکی شفاف در گرم ترین ماه های سال، اغلب به مدت ۳۰ تا ۵۰ روز، می تواند دمای خاک را در عمق چند سانتی متری تا بیش از ۵۵ درجه سانتی گراد برساند؛ این روش در آزمایش های میدانی توانسته وزن خشک گل جالیز را بیش از ۹۰ درصد کاهش داده و اثر آن حتی تا فصل بعد هم ادامه دارد، به شرط این که خاک بعد از عملیات به هم نخورد
• کاشت گیاهان تله: گیاهانی مثل کتان، ماش، ذرت و سورگوم جوانه زنی بذر گل جالیز را تحریک می کنند اما اجازه انگلی شدن کامل و تولید بذر جدید را نمی دهند؛ به این ترتیب بخشی از ذخیره بذر خاک بدون این که به بذردهی جدید منجر شود، مصرف می شود
• کاشت گیاهان تله ثانویه (کچ کراپ): برخلاف گیاه تله، این گیاهان اجازه اتصال کامل گل جالیز را می دهند اما پیش از رسیدن بذر، محصول برداشت یا از بین برده می شود؛ عدس یکی از گیاهانی است که در این نقش آزمایش شده
• ضدعفونی و غربال بذر محصول اصلی پیش از کاشت: بذرهای آلوده به بذر ریز گل جالیز باید پیش از کاشت غربال و در صورت نیاز ضدعفونی شوند تا از انتقال آلودگی به زمین سالم جلوگیری شود
• آزمایش خاک برای تعیین میزان آلودگی زمین: نمونه برداری از چند نقطه مزرعه و بررسی تراکم بذر گل جالیز در آزمایشگاه، قبل از تصمیم گیری درباره محصول بعدی
• استفاده از کود دامی سالم و بدون بذر آلوده: با توجه به این که بذر می تواند از دستگاه گوارش دام زنده عبور کند، منبع کود دامی باید از مزارع بدون سابقه آلودگی تامین شود

کنترل بعد از کاشت — فقط گوجه فرنگی

• مصرف مکرر و منظم سم ریمسولفورون (ریما) بلافاصله بعد از انتقال نشا، ترجیحا از طریق سیستم آبیاری قطره ای برای رسیدن مستقیم سم به منطقه ریشه
• هدف: به تاخیر انداختن رشد گل جالیز تا زمانی که بوته گوجه به طور کامل مستقر و قوی شود که بتواند در رقابت بر سر آب و مواد غذایی از انگل جلو بزند
• پایش مداوم مزرعه، حداقل هفتگی در ماه های اول بعد از نشا، برای تشخیص زود هنگام اولین علائم و تنظیم زمان تکرار مصرف سم بر اساس شدت آلودگی مشاهده شده
• وجین دستی بوته های باقی مانده قبل از بذردهی، به عنوان مکمل سم، برای جلوگیری از افزایش دوباره ذخیره بذر در خاک؛ این کار باید حتما قبل از باز شدن گل ها انجام شود، زیرا بعد از گرده افشانی، از بین بردن بوته دیگر جلوی تولید بذر را نخواهد گرفت
• در بعضی برنامه های تحقیقاتی، استفاده از دوز پایین علف کش های دیگر (مثل گلایفوزیت با دوز بسیار پایین و کنترل شده) یا کنترل بیولوژیک با قارچ خاص یا مگس انگل گل جالیز به عنوان روش های مکمل و آزمایشی بررسی شده اند، اما این روش ها هنوز جایگزین برنامه اصلی ریما در مقیاس تجاری نبوده و مصرف هرکدام باید فقط با تایید کارشناس فنی و مطابق آزمایش های محلی انجام شود

توجه: مصرف بی رویه و خارج از دستورالعمل هر علف کش، هم به بوته گوجه آسیب می زند و می تواند باعث مقاوم شدن گل جالیز در بلندمدت بشود؛ رعایت دقیق دستورالعمل سازنده و برچسب رسمی محصول الزامی است.

سایر محصولات — چرا کنترل بعد از کاشت وجود ندارد؟

هیچ سم یا روش موثری برای این گروه از محصولات بعد از آلودگی شناخته شده نیست؛ به این دلیل که هر ماده موثره ای که بتواند اتصال زیرزمینی گل جالیز را از بین ببرد، در این محصولات به خود گیاه هم آسیب جدی می زند. به همین علت؛ تنها راه، شناسایی مزرعه آلوده قبل از کاشت و اجتناب کامل از کشت این محصولات در آن زمین است، حتی اگر بخشی از زمین به نظر سالم برسد؛ چون پراکندگی بذر در خاک اغلب نامنظم است و بخش هایی که در سال کاشت علائم نشان نمی دهند، می توانند در سال های بعد فعال شوند.

نحوه پاکسازی مزرعه آلوده به گل جالیز قبل از کاشت محصول جدید

1. نمونه برداری از خاک و تعیین تراکم بذر گل جالیز در چند نقطه مختلف مزرعه
2. تناوب زراعی چند ساله با محصولات غیر میزبان مثل غلات
3. کاشت گیاه تله برای تحریک و کاهش ذخیره بذر بدون اجازه بذردهی جدید
4. ضدعفونی خاک در موارد آلودگی شدید، اغلب همراه با سولاریزاسیون در ماه های گرم سال
5. شخم و زیرشکنی برای بر هم زدن لایه بذر و کاهش تراکم آن در عمق قابل دسترس ریشه
6. پایش مستمر زمین پیش از کشت مجدد محصول حساس، شامل نمونه برداری تکراری خاک در فصل های بعد

در زمین آلوده به گل جالیز چه محصولاتی می توان کشت کرد؟

انتخاب محصول برای زمین آلوده باید بر اساس سطح ریسک و صرفه اقتصادی کوتاه مدت انجام شود.

جمع بندی

• فقط گوجه فرنگی گزینه کنترل شیمیایی موثر (ریما) بعد از کاشت دارد
• برای همه محصولات دیگر، پیشگیری قبل از کاشت (تناوب زراعی، سولاریزاسیون، گیاه تله، آزمایش خاک) تنها راه جلوگیری از نابودی کامل محصول است
• قبل از انتخاب محصول برای زمین های مشکوک به آلودگی، با کارشناس کشاورزی مشورت کنید تا از یک تصمیم پرهزینه جلوگیری شود

سوالات متداول

آیا سم ریما گل جالیز را به طور کامل از بین می برد؟

خیر. ریما فقط رشد گل جالیز را به تاخیر می اندازد تا بوته گوجه فرنگی فرصت جلو افتادن پیدا کند؛ گیاه انگل را به طور کامل نابود نمی کند.

آیا سم ریما روی محصولات دیگر غیر از گوجه فرنگی هم جواب می دهد؟

بر اساس تحقیقات و برچسب های ثبت شده موجود، خیر. کاربرد موثر و تایید شده ریما در حال حاضر تنها برای گوجه فرنگی است و برای سایر محصولات حساس نباید به آن تکیه کرد.

اگر زمین به گل جالیز آلوده باشد چه محصولی نباید کشت شود؟

خربزه، هندوانه، تنباکو، آفتابگردان و حبوبات حساس نباید در زمین آلوده کاشته شوند، زیرا در صورت آلودگی راه درمانی برای آنها وجود ندارد.

گل جالیز چند سال در خاک زنده می ماند؟

بذر گل جالیز می تواند ۱۰ تا ۲۰ سال و حتی بیشتر، در خاک زنده بماند و قابل جوانه زنی باشد.